ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

«Περί “επιδειξιών” και γλωσσικών επιδείξεων»

Share this
  • Επιστολή του καθηγητή Γεωργίου Μπαμπινιώτη στην Καθημερινή (δημοσιεύθηκε 1.1.2021)

Γλωσσικού ενδιαφέροντος απάντηση σε Τάκη Θεοδωρόπουλο και Παντελή Μπουκάλα περί λέξεων, λεξικών και ορθής χρήσεως τής γλώσσας με τίτλο : «Περί “επιδειξιών” και γλωσσικών επιδείξεων»

«Ο εκλεκτός αρθρογράφος τής Καθημερινής κ. Τάκης Θεοδωρόπουλος σχολιάζει (20 Δεκ.) ότι για την λέξη «επιδειξίας» (βρήκαμε, αλήθεια, λέξη-έννοια να ασχολούμεθα!…) το χρηστικό λεξικό τού καθηγητή κ. Χριστόφορου Χαραλαμπάκη (το επονομαζόμενο … «Λεξικό της Ακαδημίας») «ξεχωρίζει τον επιδειξία ως ψυχιατρικό όρο», ενώ εγώ στο Λεξικό μου και το Λεξικό τού Δημητράκου την θεωρούμε συνώνυμη τής λ. «επιδειξιομανής» (σημειωτέον ότι συνώνυμη αναφέρεται, βεβαίως, και στο χρηστικό λεξικό» !).

Μάλλον δεν πρόσεξε ο κ. Θεδωρόπουλος ότι στο Λεξικό μου στο λήμμα επιδειξίας γράφω:
«επιδειξίας 1. πρόσωπο που πάσχει από επιδειξιομανία (βλ.λ., σημ. 2) ΣΥΝ. επιδειξιομανής 2. …».

Και τι γράφω στην σημ. 2 τού λήμματος επιδειξιομανία όπου παραπέμπω;
«επιδειξιομανία «[…] 2. ΙΑΤP. η σεξουαλική διαστροφή κατά την οποία διεγείρεται κανείς επιδεικνύοντας τα γεννητικά του όργανα χωρίς προσπάθεια για παραπέρα σεξουαλική δραστηριότητα»

Αλλά και στο λ. επιδειξιομανής και μάλιστα με τον χαρακτηρισμό «συνήθ(ως)» γράφω:
«επιδειξιομανής […] 2. (συνήθ.) ΙΑΤP. αυτός που πάσχει από επιδειξιομανία (βλ.λ., σημ. 2)» [δηλαδή παραπέμπω στο «η σεξουαλική διαστροφή κατά την οποία διεγείρεται κανείς επιδεικνύοντας …»]

Επίσης διέφυγε την προσοχή τού κ. Θεοδωρόπουλου ότι και τις δύο σημασίες τής λέξης δίνουν ΟΛΑ ΤΑ ΕΓΚΥΡΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΑ ΛΕΞΙΚΑ: το λεξικό τού Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, τού Κριαρά, τού Σταματάκου (το 3τομο), τής Πρωίας (το 3τομο), τού Δημητράκου (το 9 τόμων), τού Παπύρου (το 13 τόμων), τού Τεγόπουλου, το Υπερλεξικό, για να αναφέρω ενδεικτικώς τα κυριότερα (στα οποία ανέτρεξα προσωπικά).

Το περίεργο είναι ότι επαινώντας το «χρηστικό λεξικό» διέφυγε πάλι την προσοχή τού κ. Θεοδωρόπουλου ότι στο λ. επιδειξίας αυτού τού λεξικού με ορισμό «πρόσωπο που πάσχει από επιδειξιομανία (sic)», αν προστρέξει ο αναγνώστης στο λ. επιδειξιομανία, διαβάζει ως πρώτη σημασία:

«επιδειξιομανία 1. έντονη τάση για επίδειξη, αυτοπροβολή με στόχο τον εντυπωσιασμό: αυτάρεσκη /νεοπλουτίστικη/ υπερφίαλη ~».

Πρόκειται προφανώς για παρανόηση τού θέματος και άστοχη απόρριψη εμού και τού (μεγάλου) Δημητράκου. Φοβάμαι, τελικά, πως με αφορμή την λέξη «επιδειξίας» περάσαμε σε απρόκλητη γλωσσική επίδειξη. Ακόμη και ο συναρθρογραφών στην Καθημερινή κ. Παντελής Μπουκάλας για να δείξει (στον κ. Κακλαμάνη και την κ. Ελευθεριάδου) ότι η λ. επιδειξίας έχει δύο σημασίες παραπέμπει (όπως το κάνει συχνά και τον ευχαριστώ) μόνο στο Λεξικό μου (Καθημερινή 16 Δεκ.).

Άλλο ζήτημα είναι —και έρχομαι σ’ αυτό διότι έχει γλωσσικό ενδιαφέρον— ότι και ο κ. Παντελής Μπουκάλας στο ίδιο άρθρο, από κεκτημένη ταχύτητα ως εξαίρετος επιμελητής κειμένων συνηθισμένος στις διορθώσεις, διορθώνει … λαθεμένα και μια σωστή φράση σε δικό μου κείμενο «“οι εραστές τής γλωσσικής πλάκας” που βρίθουν στην χώρα μας» (την ήθελε: «Η χώρα μας βρίθει εραστών…»), εγκαλώντας με μάλιστα για βιασύνη (Καθημερινή 16 Δεκ.).

Ωστόσο, αυτός που βιάστηκε «να διορθώσει» είναι ο ίδιος ο κ. Μπουκάλας. Δεν φαίνεται να γνωρίζει ότι η Ελληνική (και γενικότερα η γλώσσα) επιτρέπει να χρησιμοποιούμε κατά περίπτωση ένα μεταβατικό ρήμα (ρήμα με συμπλήρωμα) και ως αμετάβατο (ρήμα χωρίς συμπλήρωμα). Κρίμα που ο κ. Μπουκάλας, με την άλλη του ιδιότητα, τού συγγραφέα, δεν έχει συνειδητοποιήσει ότι συχνά με πολλά ρήματα μπορούμε «ορθώς και νομίμως» να χρησιμοποιήσουμε ένα μεταβατικό ρήμα ως αμετάβατο, αναβαθμίζοντας το αντικείμενο σε λειτουργία υποκειμένου, ακριβώς για να το προβάλουμε λεκτικά («λειτουργική προοπτική τής πρότασης»). Δεν απαιτώ, βεβαίως, να γνωρίζει ο κ. Μπουκάλας αυτό που γράφουμε με τον συνάδελφο Χρίστο Κλαίρη στην μεγάλη (1160 σελίδων) «Γραμματική τής Νέας Ελληνικής. Δομολειτουργική – επικοινωνιακή» (2011) ότι «Τα περισσότερα ρήματα τής Νέας Ελληνικής εμφανίζουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα και τις δύο χρήσεις [μεταβατική και αμετάβατη]» (σελ. 611). Αλλά θα έπρεπε ίσως να γνωρίζει, αφού εισχωρεί στα βαθιά τής γλώσσας μας, τι έχει πει πολύ πριν από μάς (από το 1946) ο μεγάλος εκπαιδευτικός-γλωσσολόγος Αχιλλέας Τζάρτζανος στην «Νεοελληνική Σύννταξη της Κοινής Δημοτικής» (1946, τόμ. Α΄ σελ. 234 κ.εξ.): «πλείστα ενεργητικά μεταβατικά ρήματα […] από μεταβατικά γίνονται αμετάβατα». Δίνει δε ο Τζάρτζανος πλήθος παραδειγμάτων: π.χ. «ο τσοπάνης βόσκει πρόβατα — τα πρόβατα βόσκουν στο βουνό, σκορπώ τα χρήματα – τα πρόβατα σκορπούν στα χωράφια, στεγνώνω τα ρούχα στον ήλιο – τα ρούχα στεγνώνουν στον ήλιο κ.ά.». Θα μπορούσα να μιλήσω και για τα περίφημα «εργαστικά ρήματα» («έσπασε τη λάμπα» – «η λάμπα έσπασε»), αλλά θα μάς πήγαινε πολύ μακριά. Ωστόσο, σπεύδω και με αυτή την ευκαιρία να δηλώσω ειλικρινώς —όπως το έχω κάνει συχνά σε δημόσιες συνεντεύξεις μου— ότι δεν θεωρώ τον εαυτό μου γλωσσικά αλάνθαστο παρά τις 12.500 σελίδες που έχω γράψει για τις λέξεις τής γλώσσας μας στα εννέα (9) λεξικά μου. Ο κ. Μπουκάλας μάλλον διεκδικεί το αλάθητο.

Τελικά, λυπάμαι —για να σταθώ ταπεινά απέναντι στο εταστικό αξιολογικό βλέμμα τού κ. Θεοδωρόπουλου και στον τίτλο τού άρθρου του («Μπαμπινιώτη έχουμε, τον Παπαδιαμάντη χάσαμε»)— που δεν μπόρεσα να γίνω Παπαδιαμάντης, το γλωσσικό είδωλό του∙ με πολλή και σκληρή δουλειά πολλών χρόνων κατάφερα να γίνω τουλάχιστον Μπαμπινιώτης. Ίσως είναι κάτι κι αυτό.»

Share this

ΠΗΓΗ TIMESNEWS

Related Posts