Δάντης: Από την Κόλαση στον Παράδεισο!
- Ερανιστής
Το έργο του Δάντη Αλιγκιέρι ωρίμασε κάτω από το σημάδι μιας θείας ευλογίας, που όχι μονάχα ήταν αποτέλεσμα των έμφυτων χαρισμάτων του, αλλά είχε κι όλα τα γνωρίσματα μιας πραγματικά θείας χάρης. Η “Vita Nuova” αφηγείται τον πρώτο έρωτα του νεαρού Δάντη για την Βεατρίκη που, όπως πιστεύεται, καταγόταν από τη Φλωρεντινή οικογένεια των Πορτινάρι. Εκεί μαθαίνουμε για το μυστικιστικό ερωτικό όραμα του νεαρού Δάντη και για τις λίγες του συναντήσεις με την αγαπημένη του, πάντα στα πλαίσια της κοσμικότητας, και τέλος τον πρόωρο θάνατό της, που μετά την περιγραφή του ο συγγραφέας τελειώνει με τα μνημειώδη αυτά λόγια:
“Ύστερα απ’ αυτό το σονέτο είχα ένα θαυμαστό όραμα. Είδα πράγματα που μ’ έκαναν ν’ αποφασίσω να μη γράψω τίποτα γι’ αυτήν τη θεσπέσια κόρη ωσότου μου δοθεί η δυνατότητα να μιλήσω γι’ αυτήν πιο αντάξια. Για να το κατορθώσω έβαλα όλες μου τις δυνάμεις έτσι ώστε αν το θελήσει Εκείνος που κρατάει στα χέρια του τη ζωή όλων μας, σε μερικά χρόνια θα μιλήσω γι’ αυτήν όπως δεν τόλμησε κανένας να μιλήσει έως τώρα. Και είθε τότε η ψυχή μου να δει και πάλι τη θεσπέσια Βεατρίκη, που ατενίζει σήμερα την όψη Εκείνου, που είναι ευλογητός στους αιώνες των αιώνων, αμήν”.
Το φλογερό ταμπεραμέντο του Δάντη, που όπως βλέπουμε σ’ ένα πορτρέτο του από τον Τζιότο (Giotto di Bondone, 1267 – 1337), θα έλεγε κανείς πως ήταν όλο λυρικότητα και πνεύμα, έχει εκκενωθεί με μια σειρά αισθησιακές παρεκτροπές κι αυτό παρ’ όλο το συμβατικότατο γάμο του και παρ’ όλον το βαθύτερο παλαιό του έρωτα προς της Βεατρίκη. Υπάρχουν διακριτικοί υπαινιγμοί του Δάντη γι’ αυτά τα στάδια της ζωής του στο ατέλειωτο φιλοσοφικό του έργο “Συμπόσιο”, που αποτελείται από μια σειρά διδακτικών ποιημάτων με σχόλια, όπου προσπαθούσε να εκλαϊκεύσει τον πνευματικό θησαυρό της εποχής του. Τέτοιες διδακτικές συλλογές κυκλοφορούσαν από αιώνες και ο Δάντης εμπνεύσθηκε τη δική του από το “Θησαυρό” του δασκάλου του Μπρουνέτο Λατίνι (Brunetto Latini, 1220 – 1294;). Έχουν πολλά λεχθεί για τους υπαινιγμούς αυτούς του Δάντη και οι ερμηνείες των διαφόρων φιλολόγων ποικίλλουν. Πιο ξεκάθαρα όμως ο ίδιος ομολογεί τις παρεκτροπές της ζωής του με τα λόγια της Βεατρίκης, όταν τη συναντάει στη “Θεία Κωμωδία” του. Ίσως να είχε μπλεχτεί στα δίχτυα της ηδονής, ίσως μάλιστα να επιζήτησε και το χρήμα, αν μπορεί κανείς να ερμηνεύσει τα τρία έτσι θηρία, τη λεοπάρδαλη, το λύκο και το λιοντάρι, που τον απειλούν στην αρχή της “Κωμωδίας”, αν και είναι πιθανό τα τρία αυτά συμβολικά ζώα να αναφέρονται όχι σ αυτόν προσωπικά αλλά στον κόσμο γενικά.
Εκείνο όμως που αναγνωρίζει στον εαυτό του ρητά ο Δάντης, είναι η πραγματικά διαβολική του περηφάνια, που δεν την εγκαταλείπει ούτε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του από την Κόλαση στον Παράδεισο. Γι’ αυτό και οι μεταγενέστεροι δεν μπορούν να τον φαντασθούν αλλιώς, παρά μονάχα όπως είναι στη μπρούντζινη προτομή της Νεάπολης ή στις τοιχογραφίες του Ραφαήλ: “Ολομόναχος, σαν ζωγραφισμένος στο κενό, με αιώνιο πόνο και αιώνια νίκη του στην έκφραση, μια τραγική, σπαρακτική μορφή, όλο τρυφερότητα και παιδιάστικη εμπιστοσύνη, που έχει παγώσει, όμως, σε μια πλήρη απάρνηση, σε μια πλήρη μόνωση και περήφανο απεγνωσμένο πόνο…
Αυτά μας τα λέει ο Καρλάιλ (Thomas Carlyle, 1795-1881). Οι ζωγράφοι όμως της Ιταλικής Αναγέννησης είχαν δει κι έναν άλλο Δάντη, πιο απαλό. Τον Δάντη προσευχόμενο και υποταγμένο στη Μοίρα. Κι αυτές οι απεικονίσεις του είναι αυθεντικές γιατί έχουν συλλάβει ορισμένες πτυχές της παγκόσμιας ψυχής του. Ο Βοκάκιος (Giovanni Boccaccio, 1313 – 1375) αναφέρει πως στα γεράματά του είχε γένια και περπατούσε σκυφτός. Κι ο θρύλος λέει πως οι γυναίκες της Ραβένας, όπου πέρασε ο Δάντης τα τελευταία χρόνια του, τον φοβόντουσαν “γιατί είχε πλανηθεί στην Κόλαση”. Ο Δάντης πέθανε στις 14 Σεπτεμβρίου 1321, στη Βερόνα, όπου τελευταίος προστάτης το ήταν ο Σκάλιγκερ Καν Γκράντε.
—La Divina Commedia di Dante’ by Domenico di Michelino (1465)
Στην εξορία του ο Δάντης δεν φρόντιζε μονάχα τις σπουδές του, αλλά εξακολουθούσε να ενδιαφέρεται και για την πολιτική. Οπαδός πάντα μιας παγκόσμιας αυτοκρατορίας, όπως δείχνει και το έργο του “Περί Μοναρχίας”, εξυμνούσε τον αυτοκράτορα Ερρίκο Ζ΄, με την ελπίδα πως αυτός θα λύτρωνε την πατρίδα του από τους σπαραγμούς και θα γαλήνευε την υφήλιο. Όταν κι αυτό το όνειρό του διαλύθηκε, γιατί το πνεύμα της εποχής απέρριπτε την ιδέα της παγκόσμιας μοναρχίας, ο Δάντης παρέμεινε μονάχα με την εκτός τόπου και χρόνου ιδέα του για τη ρύθμιση των επίγειων και αιώνιων πραγμάτων.
Λυτρωμένος από τα εγκόσμια ο Δάντης συνέχισε την πορεία του ανάμεσα στις σφαίρες των αιώνιων αξιών, εκπληρώνοντας έτσι κατά γράμμα την υπόσχεση της “Vita Nuova”: ερμήνευσε την αγάπη του προς την Βεατρίκη σαν μια εγκόσμια κατάφαση της αγάπης του Θεού, κτίζοντας, όπως είπε ο Στέφαν Γκεόργκε (Stefan George, 1868-1933), το τεράστιο κοσμικό, πολιτικό και εκκλησιαστικό οικοδόμημα της “Θείας Κωμωδίας”.
Il monumento a Dante Alighieri, a Firenze
“Αρχίζει η Κωμωδία του Δάντη Αλιγκιέρι, Φλωρεντινού το γένος, όχι όμως και τα ήθη” – αυτός ήταν ο αρχικός τίτλος του έργου. Ο θαυμασμός των μεταγενεστέρων ήταν εκείνος που πρόσθεσε στην “Κωμωδία” το επίθετο”Θεία”, όπως για πρώτη φορά εμφανίζεται σε μια βενετσιάνικη έκδοση του 1555. Σύμφωνα με την αισθητική της εποχής του, ονόμασε το έργο του “Κωμωδία” γιατί “αρχίζει μ’ ένα τόνο φρίκης και τελειώνει μ’ ένα ευφρόσυνο τραγούδι” και επιπλέον γιατί είναι γραμμένο στη λαϊκή γλώσσα κι όχι λατινικά. Λέγεται πως ο Δάντης είχε γράψει κιόλας μερικά εξάμετρα λατινικά, όταν το ποιητικό του ένστικτο επιβλήθηκε κι αποφάσισε να γράψει το έργο του ιταλικά και, συγκεκριμένα, τοσκάνικα.
Ο Δάντης γράφει κάπου, πως στα τριανταπέντε του χρόνια, το 1300, είδε ένα όραμα που τον λύτρωσε από τα παραστρατήματα της ζωής του. Το όραμα αυτό αναφέρεται στην εισαγωγή της “Θείας Κωμωδίας”, όπου κατ’ εντολή της Βεατρίκης εμφανίζεται το πνεύμα του Βιργιλίου, για να τον οδηγήσει κοντά της. Πριν όμως φθάσει εκεί, πρέπει να κατεβεί στον Άδη, όπου στους κύκλους που στενεύουν συνεχώς βλέπει τις ψυχές των κολασμένων. Εκεί μαθαίνει τις αιτίες των συμφορών τους, την “πόλη της οδύνης”, όπου μπαίνει κανείς απ’ τις “πύλες της απελπισίας”. Όλο και βαθύτερα κατεβαίνουν οι δυο ταξιδιώτες ώσπου, τέλος, ατενίζουν τον ίδιο τον Σατανά, καθώς κατασπαράζει, μες στην ακόρεστη εκδικητική του μανία, τους μεγαλύτερους εγκληματίες, τον Βρούτο και τον Κάσιο, τους φονιάδες του Καίσαρα, και τον Ιούδα τον Ισκαριώτη, τον προδότη του Χριστού. Από εκεί η ατραπός αρχίζει ν’ ανεβαίνει προς τ’ άστρα. Τώρα, οι δυο ταξιδιώτες πρέπει ν’ ανέβουν στο βουνό του Καθαρτήριου, όπου μένουν οι ψυχές εκείνων των νεκρών που πρέπει να εξιλεωθούν από τις αμαρτίες τους. Η προσμονή όμως του Παράδεισου απαλύνει τους κόπους τους. Στην κορυφή του βουνού είναι ο Παράδεισος. Εκεί μέσα στην αποθεωτική της αίγλη, εμφανίζεται η Βεατρίκη στον πιστό της αγαπημένο. Η αποστολή του Βιργίλιου τελείωσε. Εγκαταλείπει τον Δάντη γιατί ο αιώνιος παράδεισος είναι γι’ αυτόν απαγορευμένος, αν και αυτός, μαζί με μερικά φωτεινά πνεύματα της παγανιστικής αρχαιότητας, δεν μένει στην πόλη του πόνου, αλλά στους φωτεινούς πρόποδες του Παραδείσου.
Τότε ο Δάντης μαζί με την Βεατρίκη, ανεβαίνουν τους φωτεινούς κύκλους, τον ένα μετά τον άλλον στις ουράνιες σφαίρες όπου αντηχούν οι μελωδίες των μακάρων, ώσπου φτάνουν στο ουράνιο ρόδο, το μυστηριακό αυτό θόλο της δημιουργικής θεϊκής αγάπης, όπου ο Δάντης αρχίζει να διακρίνει το μυστήριο της θείας και Ανθρώπινης Ομοιότητας. Καθώς όμως βυθίζεται σ’ αυτή την ατένιση, προσπαθώντας να βρει τη λύση του ύψιστου μυστηρίου, η τελευταία λέξη του διαφεύγει απ’ αυτόν τον θνητό κι ο Δάντης αναλύεται “μες στην αγάπη που κινεί τον ήλιο και τ’ άλλα τ’ αστέρια”…
Dante Alighieri by David Levine
Πού μπορεί κανείς να κατατάξει τη “Θεία Κωμωδία” από αισθητική άποψη; Δεν μπορούμε να την κατατάξουμε στις συνηθισμένες λογοτεχνικές κατηγορίες, γιατί δεν είναι ούτε δράμα ούτε έπος ούτε λυρικό ποίημα. Αν το πούμε λυρικό έπος, ανάμικτο με δραματικά επεισόδια πάλι δεν θα το καθορίσουμε απόλυτα. Το ποίημα του Δάντη είναι απλούστατα αυτό που είναι: ένα έργο ιδιόμορφης τέχνης. Είναι η βιογραφία μιας ψυχής που εικονίζεται σε μια περιπλάνηση του Εγώ ανάμεσα στις ψυχικές και κοσμικές νομοτέλειες του παντός. Είναι μεταφορικά και πραγματικά ένα ταξίδι στην Κόλαση, στο Καθαρτήριο και στον Παράδεισο. Από τη μια μεριά ορθώνεται η στατική και ταυτόχρονα δυναμική μορφή του Είναι κι απ’ την άλλη το μοναχικό Εγώ, το εγώ του Δάντη στην αρχή αλλά και ταυτόχρονα και το εγώ κάθε μοναχικής, που βρίσκεται σε άμεση επικοινωνία με το Θεό, ψυχής. Το παν παριστάνεται και βιώνεται προσωπικά. Και η προσωπικότητα παριστάνεται και βιώνεται μέσα στο παν. Έτσι έγινε, το ποίημα αυτό, 1300 χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, για πρώτη και τελευταία φορά να μορφοποιήσει με τέτοια τελειότητα το βασικό διχασμό ανάμεσα στη θεοκρατική Δύση και στην πολιτική της έκφραση, τη σχέση του μεμονωμένου ανθρώπου προς το σύμπαν – μια σχέση που για πρώτη φορά έγινε βαθύτερα αντιληπτή με το χριστιανικό μήνυμα, αφού προετοιμάστηκε απ’ την αρχαία τραγωδία και φιλοσοφία και που, προσγειωμένη στα εγκόσμια, κυριαρχεί ακόμα στη διαλεκτική και στην πόλωση όλων των νεότερων ευρωπαϊκών κοσμοθεωριών.
Έτσι, ο Δάντης ενσαρκώνει τον κατεξοχήν δυτικό άνθρωπο. Γι’ αυτό έχουν δίκιο εκείνοι που θεωρούν τον Δάντη Αλιγκιέρι σαν τον μοναδικό κλασικό ποιητή της Δύσης, μιας κι αυτός βρίσκεται στο αποκορύφωμα όλων των Δυτικών εποχών, τόσο από μορφική όσο κι από γλωσσική άποψη. Η αναγνώριση του Δάντη συνάντησε στις λατινικές χώρες και στην Αγγλία, μικρότερα εμπόδια απ’ όσο στη Γερμανία, αν και ο Φρειδερίκος φον Σλέγκελ έλεγε γι’ αυτόν: “…Ο μεγάλος Δάντης… Ο θείος δημιουργός και πατέρας της σύγχρονης ποίησης” (Erwin Laaths, Παγκόσμιος Ιστορία της λογοτεχνίας, μετάφραση Σ. Πρωτοπαπά. Εκδ. Αρσενίδη 1963).
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΚΙ ΕΔΩ:
ΠΗΓΗ TIMESNEWS
