Μισέλ ντε Μοντέν, ο δημιουργός του Δοκιμίου ως καλλιτεχνικής έκφρασης του πεζού λόγου
- Γράφει ο Ερανιστής
Η Γαλλική Αναγέννηση εκφράστηκε σχεδόν αποκλειστικά με τη λυρική ποίηση. Τα επικά και δραματικά έργα της, έχουν πια ξεχαστεί και μονάχα τα “Δοκίμια” του Μοντέν προβάλλουν σαν ένα μνημείο του τότε πεζού λόγου. Η υποκειμενικά αδέσμευτη Αναγέννηση δεν ανέδειξε κανένα συγκεκριμένο φιλοσοφικό σύστημα, γιατί αυτά προκόβουν μονάχα σ’ εποχές ακλόνητων αξιών. Ο Μοντέν αναδείχθηκε ανεξάρτητα, σαν δοκιμιογράφος, αν και μελέτησε τον Σενέκα και τον Πλούταρχο. Στην αρχή τους μιμήθηκε στην αποφθεγματικότητά τους. Αργότερα όμως απαλλάχτηκε από την τάση αυτή κι άρχισε να γράφει για τις παρατηρήσεις και τα αισθήματά του και να τα σχολιάζει αδέσμευτα και προσγειωμένα.
Είναι δύσκολο να ορίσει κανείς το δοκίμιο σαν λογοτεχνική μορφή. Έχει κάτι το πρόσκαιρο, αν και μπορεί να φτάσει στο τέλειο, αν αποδίδει μ’ επιτυχία την προοπτική απ’ όπου βλέπει ο συγγραφέας το αντικείμενο της περιγραφής του. Όσο, όμως, κι αν αυτό το είδος είναι προσωπικό, ταυτόχρονα είναι και κοινωνικό και φιλοσοφικό και τους προγόνους του συγκαταλέγεται κι ο πάντα ανικανοποίητος ερευνητής Σωκράτης.
Το δοκίμιο ανήκει στις εποχές των κριτικών αανακατατάξεων, όταν ο προβολέας του δοκιμιογράφου φωτίζει τους σκοτεινούς χώρους της ανθρώπινης ύπαρξης συχνά καλύτερα απ’ όσο η πειθαρχημένη μέθοδος των ακαδημαϊκών φιλοσοφιών. Το έργο του Μοντέν σκιαγραφείται καλύτερα αν το παραβάλουμε με τον υπαρξικό μυστικισμό του Γερμανού Γιάκομπ Μπέμεi. Στον τελευταίο βλέπουμε τις σχέσεις της αιώνιας ψυχής με το θείο Είναι, ενώ σον Μοντέν, προβάλλει η γαλήνια αμφιβολία ενός ατόμου ανάμεσα στ’ ΄σλλαα. Ο Μπέμε είναι ο έξω από την Ιστορία μεταφυσικός πιετιστήςii. Ο Μοντέν είναι ο ρέπων στον σχετικισμό άνθρωπος του κόσμου.
Η πνευματική αυτή στάση του Μοντέν, ποτέ δεν εξαφανίσθηκε από τότε στη Γαλλία. Το καλλιτεχνικό του ιδεώδες, στην περιοχή του ύφους, είναι η υποτιθέμενη νωθρή τέχνη του πρώτου δοκιμιογράφου. “Καλά θα κάναμε πότε-πότε να στρεφόμαστε στο φυσικό και το ράθυμο”. Μ’ αυτό όμως δεν ήθελε να πει ότι “δεν είναι καλό και ωραίο να λέμε κάτι σε όμορφο στιλ”. Γιατί κι αυτό επίσης ανήκει στην ευγενική μορφή της πειθούς που προσιδιάζει στο δοκίμιο. Το έργο του Μοντέν αποτελεί μια συνομιλία του συγγραφέα με τον εαυτό του και με τους γύρω του. Γιατί του άρεσε η συνομιλία:
“Καμιά άποψη δεν με εκπλήττει και καμιά πίστη δεν με προσβάλλει, όσο κι αν είναι αντίθετες με τις δικές μου. Δεν υπάρχει για μένα τόσο επιπόλαιη ή εκζητημένη ιδέα που να μην τη σέβομαι σαν προϊόν του ανθρώπινου πνεύματος. Εμείς που δεν θεωρούμε τη δική μας κρίση σαν ανώτερη απ’ των άλλων, ακούμε ήρεμα τις ξένες γνώμες κι αν δεν τις συμμεριζόμαστε αυτό δεν είναι λόγος για να μην τις μαθαίνουμε”.
Μια τέτοια διακήρυξη είναι πολύτιμη για κάθε εποχή, και γίνεται μια ηθικο-μαχητική απαίτηση απέναντι σ’ ένα παρόν γεμάτο πνευματική τρομοκρατία. Σαν ενσάρκωση του γαλλικού κοινού νου, ο Μοντέν προετοίμασε το δρόμο για τον γαλλικό κλασικισμό, αλλά κι ο ίδιος μένει για μας σαν υπόδειγμα κλασικού ουμανιστή και πολιτισμένου ανθρώπου. Εννοείται πως σαν τέτοιος ο Μοντέν ήταν απομονωμένος ακόμα και κατά την Αναγέννηση, που τα ιδεώδη της τόσο υποστήριξε. (Erwin Laaths, Παγκόσμιος Ιστορία της λογοτεχνίας, μετάφραση Σ. Πρωτοπαπά. Εκδ. Αρσενίδη 1963).
______________________
iΟ Γιάκομπ Μπέμε (Jakob Böhme, 8 Μαρτίου 1575 – 17 Νοεμβρίου 1624) ήταν Γερμανός φιλόσοφος, χριστιανός μυστικιστής και θεολόγος. Θεωρείται αυθεντικός διανοητής στα πλαίσια της λουθηρανικής παράδοσης.
iiΑυτός που ασπάζεται τον ευσεβισμό. Πιετά < ιταλ. pieta “οίκτος, συμπόνια” < λατιν. pietas “ευσέβεια, θεοσεβής φόβος”
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΚΙ ΕΔΩ:
ΠΗΓΗ TIMESNEWS
