Ο Δάντης για την Κρήτη

• Γράφει ο Κώστας Γ. Τσικνάκης

Τη νύχτα της 13ης προς τη 14η Σεπτεμβρίου 1321, σε ηλικία μόλις 56 ετών, πέθανε στη Ραβέννα ο Δάντης Αλιγκιέρι. Γεννημένος στη Φλωρεντία, το 1265, θεωρείται από τους σημαντικότερους ιταλούς ποιητές.

Η «Θεία Κωμωδία», το κυριότερο έργο του, συγκαταλέγεται στα μεγαλύτερα επιτεύγματα τις παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το έργο γράφτηκε στις πρώτες δεκαετίες του 14ου αιώνα και αποτελείται από τρία μέρη: «Κόλαση» (1314), «Καθαρτήριο» (1316), «Παράδεισος» (1321). Το κάθε μέρος αποτελείται από 33 ωδές (canti). Στην «Κόλαση», υπάρχει μία συμπληρωματική εισαγωγική ωδή. Όλες οι ωδές είναι γραμμένες σε ενδεκασύλλαβο στίχο και η ρίμα ακολουθεί δομή τριών στίχων (terza rima).

Ως θέμα της η «Θεία Κωμωδία» έχει το φανταστικό ταξίδι του ποιητή στο βασίλειο των νεκρών. Στην πορεία του από τη Κόλαση στο Καθαρτήριο τον συνοδεύει ο Βιργίλιος ενώ στον Παράδεισο η Βεατρίκη. Η τελευταία, που αντιπροσωπεύει το γυναικείο πρότυπο για τον ποιητή, είναι σχεδόν βέβαιο ότι συνδέεται με τη Βεατρίκη Πορτινάρι, πρώτο, πλατωνικό έρωτά του, η οποία πέθανε σε νεαρή ηλικία, το 1290, συγκλονίζοντάς τον.

Η ιδέα του ταξιδιού στην Κόλαση δεν ήταν νέα καθώς ανάλογα ταξίδια είχαν περιγράψει και άλλοι ποιητές. Ο Όμηρος με τον Οδυσσέα και ο Βιργίλιος με τον Αινεία.

Στο πρώτο μέρος της «Θείας Κωμωδίας», την «Κόλαση», ο ποιητής ταξιδεύει στον εφιαλτικό χώρο. Για οδηγό του παίρνει τον Βιργίλιο, τον δάσκαλό του, τον «maestro», όπως συχνά τον αποκαλεί.
Κατεβαίνουν από την Κρήτη, το κέντρο του τότε γνωστού κόσμου. Κατά την περιήγηση των δύο ανδρών στην Κόλαση οι αναφορές στο νησί είναι συχνές. Ξεχωρίζει το δέκατο τέταρτο άσμα, στο οποίο ο Βιργίλιος εξηγεί στον Δάντη την προέλευση των ρυακιών του Άδη.
Παραθέτω σε μετάφραση τους στίχους 94-120 από την πρόσφατη έκδοση: Δάντη, «Κόλαση», έμμετρη μετάφραση Δημήτρης Μαυρίκιος, Αθήνα, Εκδόσεις Ευρασία, 2020:

Λέει τότε: «Μεσοπέλαγα υπάρχει
μια χώρα ρημαδιό· τη λένε Κρήτη·
κόσμο είχε αγνό κάτω απ’ τον βασιλιά της.
Ήτανε της χαράς τ’ ωραίο βουνό της,
η Ίδη, με νερά πολλά και δάση·
τώρα είναι έρμο και γερασμένο.
Το ’χε διαλέξει η Ρέα για κρυψώνα,
του γιου της λίκνο· κι έβαζε να ουρλιάζουν,
για να σκεπάσει του μωρού το κλάμα.
Μες στο βουνό στέκει όρθιος μέγας γέρων
με πλάτη στη Δαμιάτη κι αγναντεύει
τη Ρώμη, λες και βλέπει σε καθρέφτη.
Από χρυσό λαμπρό είναι η κεφαλή του
από ατόφιο ασήμι στήθος, μπράτσα
κι από χαλκό το σώμα του ως την ήβη·
σίδερο καθαρό από κει και κάτω,
μα πήλινο έχει το δεξί του πόδι
και πάνω του πατάει παρά στο άλλο.
Σε όλο το σώμα απ’ τον χρυσό και κάτω
χάσκει βαθιά ρωγμή που δάκρυα στάζει·
όλα μαζί το σπήλαιο τρυπάνε,
για να χυθούν σ’ ετούτη τη χαράδρα,
να γίνουνε Αχέρων, Στυξ, Φλεγέθων
και τέλος το στενό ετούτο αυλάκι,
που άλλο πια κατήφορο δεν βρίσκει,
κι έτσι γεννιέται ο Κωκυτός, ο βάλτος
που θ’ αντικρίσεις· άλλα εδώ δεν λέω».

Στο παραπάνω απόσπασμα, από τα ωραιότερα της «Θείας Κωμωδίας», παρουσιάζεται σε άψογες τερτσίνες από τον Δάντη μια ιστορική διαδρομή αιώνων. Θα καταβληθεί προσπάθεια, σε πολύ γενικές γραμμές, να δοθούν κάποιες συμπληρωματικές πληροφορίες.
«Στη μέση της θάλασσας βρίσκεται η Κρήτη. Τώρα, όμως, ήταν ερειπωμένη. Κάποτε, στα χρόνια του πρώτου βασιλιά της, ο κόσμος ήταν αγνός. Εκεί υπάρχει το βουνό της Ίδης, κατάφυτο και με νερά τρεχούμενα, αλλά που τώρα ήταν και αυτό εγκαταλειμμένο. Το είχε διαλέξει ως ασφαλές καταφύγιο η Ρέα για να κρύψει τον Δία, μόλις τον γέννησε. Για να μην ακούγονται τα κλάματά του φρόντισε να γίνεται θόρυβος».

Η Κρήτη γνώρισε μεγάλη ακμή στα χρόνια του πρώτου βασιλιά της, του Κρόνου, γιου του Ουρανού και της Γαίας. Τότε, οι άνθρωποι ήταν αγνοί, χωρίς πλεονεξίες και ζούσαν ευτυχισμένοι. Ακολούθησαν τα χρόνια του μαρασμού. Από την εικόνα εγκατάλειψης, που παρουσίαζε το νησί, δεν είχε ξεφύγει ούτε το βουνό της Ίδης, που άλλοτε κυριαρχούσε στα δρώμενα. Σε αυτό είχε κρύψει η Ρέα τον Δία ώστε να μην τον καταβροχθίσει ο άνδρας της ο Κρόνος. Όταν έκλαιγε, προκειμένου να μην γίνεται αντιληπτός, φρόντιζε να κάνουν θόρυβο οι Κουρήτες με όπλα, κύμβαλα και τραγούδια.
Αν λάβουμε υπόψη ότι ο Δάντης έγραψε την «Κόλαση» το έτος 1314, εύκολα μπορούμε να οδηγηθούμε στη διαπίστωση ότι αναφέρεται στην εικόνα παρακμής που εμφάνιζε η Κρήτη εκείνη την περίοδο, ιδιαίτερα μετά τη λήξη της επανάστασης του Αλεξίου Καλλέργη (1282-1299). Συνιστά, δηλαδή, μία αποδοκιμασία από την πλευρά του ποιητή του ανελεύθερου κλίματος που είχαν επιβάλλει οι Βενετοί στο νησί. Δεν έχουν, όμως, έτσι τα πράγματα. Ο Δάντης αναφέρεται στην παρακμή της Κρήτης ύστερα από τους ένδοξους, αρχαίους χρόνους. Την αποκάλυπταν εύγλωττα τα ερείπια των αρχαίων πόλεών της.

«Μέσα στο βουνό της Ίδης, στέκει όρθιος ένας γέρος με γιγάντιο σώμα. Έχει στρέψει την πλάτη του προς τη Δαμιάτα και τα μάτια του κοιτούν προς τη Ρώμη».

Ο γιγάντιος γέρος, που στέκει ολόρθος μέσα στην Ίδη, καταλαμβάνει κεντρική θέση στους παρατιθέμενους στίχους. Η στάση του σώματός του επιδέχεται διαφόρων ερμηνειών. Μία πρώτη ανάγνωση υποδηλώνει ότι έχει την πλάτη του στραμμένη στην Αίγυπτο, απ’ όπου άρχισε τα πρώτα βήματά του ο πολιτισμός και τα μάτια του είναι καρφωμένα στη Ρώμη, κέντρο της Μοναρχίας και της Εκκλησίας. Παριστάνει δηλαδή την ιστορία της ανθρωπότητας, που ξέπεσε από την πρώτη της λάμψη. Μία δεύτερη ανάγνωση, ωστόσο, αποκαλύπτει διαφορετικά πράγματα. Γίνεται αποδεκτή η συνεισφορά της Ανατολής στον πολιτισμό αλλά επισημαίνεται ότι η αποστολή της είχε ολοκληρώσει τον κύκλο της. Το πνευματικό ρεύμα που δονούσε τον κόσμο ήταν πλέον επικεντρωμένο στην Δύση. Πιο συγκεκριμένα, στην Ιταλία της Αναγέννησης, με κέντρο τη Ρώμη.

Θεωρώ πως, από πλευράς συμβολισμού, δεν υπάρχει καλύτερη εικόνα για την περιγραφή της Αναγέννησης. Και αυτή η περιγραφή δεν είναι τυχαίο ότι γίνεται με επίκεντρο το ιερό βουνό του Δία στην Κρήτη.

«Το κεφάλι του γιγάντιου γέρου είναι από ατόφιο χρυσό, το στήθος και τα μπράτσα του ασημένια, η κοιλιά ώς τα σκέλια χάλκινη. Έχει σιδερένιους τους μηρούς και τις γάμπες, εκτός από το δεξί πόδι, που είναι από πηλό. Πιο πολύ σε αυτό στηρίζεται παρά στο άλλο».
Τα διάφορα μέταλλα, από τα οποία αποτελείται το σώμα του γιγάντιου γίγαντα (χρυσάφι, ασήμι, χαλκός, σίδηρος), συμβολίζουν τις αντίστοιχες ιστορικές εποχές, από τις οποίες είχε διαβεί η ανθρωπότητα. Το δεξί, πήλινο πόδι του, υποδηλώνει τη διαρκή έκθεση του ανθρώπου στον κίνδυνο. Κι ακόμα, το ανυπεράσπιστο, το ευάλωτο, το φθαρτό του βίου του.

«Όλο το σώμα του γέρου γίγαντα, εκτός από τα χρυσό κεφάλι του, είναι γεμάτο σχισμές, από τις οποίες σταλάζουν δάκρυα. Μόλις αυτά μαζευτούν, τρυπούν το σπήλαιο και, κυλώντας αργά μέσα από τα βράχια, πέφτουν σε μια κοιλάδα, σχηματίζοντας τον Αχέροντα, τη Στύγα, τον Φλεγέθοντα και πιο κάτω τον Κωκυτό».

Η επινόηση των δακρύων, τα οποία στάζουν από τις ραγισματιές που υπάρχουν στο σώμα του γιγάντιου γέροντα, είναι εκπληκτική. Αυτά, κατεβαίνουν στα έγκατα της γης, σχηματίζοντας τους τέσσερις ποταμούς της Κόλασης. Ο Αχέρων συμβολίζει τη θλίψη, η Στυξ το μίσος, ο Φλεγέθων τη φωτιά και ο Κωκητός τον θρήνο. Κατά τον τρόπο αυτό, αφήνεται να εννοηθεί ότι συγκεντρώνεται στον Άδη όλο το κακό, ο πόνος και τα δάκρυα των ανθρώπων.

Η φανταστική εικόνα του γιγάντιου γέρου, του «gran veglio», έχει απασχολήσει από νωρίς την έρευνα. Από πολλούς μελετητές έχουν προταθεί διάφορες ερμηνείες. Η αλληγορία της, κατά κοινή διαπίστωση, είναι εμφανέστατη.

Σημερινοί σχολιαστές της δαντικής ποίησης δέχονται ότι συμβολίζει την ανθρώπινη φύση, η οποία έχει διαφθαρεί ύστερα από το προπατορικό αμάρτημα. Έτσι, το χρυσό κεφάλι είναι η ελεύθερη βούληση, που διατηρεί την αρχική της ακεραιότητα. Τα άλλα μέρη του, οι άλλες ικανότητες και εξουσίες του ανθρώπου, φθαρμένες και εκφυλισμένες. Η τετραπλή ραγισματιά αντιστοιχεί στις τέσσερις πληγές που επέφερε η αμαρτία: στη νόηση, στη βούληση, στο θυμοειδές και στο επιθυμητικό.

Εύκολα μπορούμε να εντοπίσουμε τις πηγές, από τις οποίες άντλησε την έμπνευσή του ο Δάντης.
Η Κρήτη, που βρίσκεται στο μέσο της «μαβιάς θάλασσας» και είχε δεκάδες πόλεις, αναφέρεται στην «Οδύσσεια». Στο σημείο, ειδικότερα, όπου ο Οδυσσέας διηγείται τις περιπέτειές του στην Πηνελόπη. Κατά ανάλογο τρόπο γράφει για την Κρήτη, στηριζόμενος εμφανέστατα στον Όμηρο, και ο Βιργίλιος στην «Αινειάδα».

Δεν πρέπει να μας ξενίζει η τοποθέτηση της Κρήτης στο μέσον της θάλασσας τόσο από τον Όμηρο όσο και από τον Βιργίλιο. Στην αρχαιότητα αλλά στον μεσαίωνα ως θάλασσα προσδιοριζόταν κατά κύριο λόγο η Μεσόγειος.

Για το χρυσό αιώνα, τότε που οι άνθρωποι ζούσαν απλά, χωρίς πλεονεξίες, και, για τον λόγο αυτό ήταν ευτυχισμένοι, γίνεται λόγος από τον Βιργίλιο στην «Αινειάδα».

Το βουνό Ίδη, η γέννηση σε αυτό το Δία, και οι κινήσεις των Κουρητών, που κάτω από την καθοδήγηση της Ρέας είχαν αναλάβει να κάνουν θόρυβο ώστε να μην ακούγονται τα κλάματα του Δία και γίνουν αντιληπτά από τον Κρόνο, περιγράφονται από τον Βιργίλιο τόσο στην «Αινειάδα» όσο και στα «Γεωργικά» (στα «Γεωργικά» η δράση των Κουρητών τοποθετείται στο όρος Δίκτη).

Η σύλληψη της ιδέας του γίγαντα γέροντα βασίζεται στο πρώτο όνειρο του Ναβουχοδονόσορα, το οποίο προσπάθησε να ερμηνεύσει ο προφήτης Δανιήλ. Ο βασιλιάς της Βαβυλώνας είχε δει στο όνειρό του ένα μεγάλο άγαλμα να στέκεται όρθιο μπροστά του και να προκαλεί φόβο η εμφάνισή του. Το κεφάλι του ήταν από καθαρό χρυσάφι, τα χέρια, το στήθος και οι βραχίονές του από ασήμι, η κοιλιά και οι μηροί του από χαλκό και οι κνήμες του από σίδηρο. Το ένα από τα πόδια του ήταν από σίδηρο και το άλλο από πηλό.

Εκτενή αναφορά στους γίγαντες, με ειδική μνεία στην Ίδη, κάνει και ο Οβίδιος στις «Μεταμορφώσεις».
Αλλά και για την τοποθέτηση του γίγαντα γέρου στην Ίδη ο Δάντης στηρίχτηκε σε μια προγενέστερη πληροφορία. Ο Πλίνιος, στη «Φυσική ιστορία», γράφει ότι στην Κρήτη, από ένα σεισμό που έγινε, άνοιξε ένα βουνό. Μέσα του, βρέθηκε ένα γιγάντιο σώμα άνδρα, ύψους σαράντα έξι πήχεων. Άλλοι θεωρούσαν ότι ήταν ο Γηρυόνης (γίγαντας, γιος του Ποσειδώνα και της Καλλιρρόης, κόρης του Ωκεανού) και άλλοι ο Ώτος (αδελφός του Εφιάλτη, γίγαντες και οι δύο, με το όνομα Αλωάδες, γιοι του Αλωέως). Για μία ακόμη φορά αποδεικνύεται πόσο ζωογόνο στάθηκε, από πολλές απόψεις, το κείμενο του μεγάλου λατίνου συγγραφέα κατά την Αναγέννηση.

Τέλος, για τους τέσσερις ποταμούς που οδηγούν στον Άδη, γίνεται επίσης λόγος στην «Οδύσσεια». Ο Όμηρος γράφει ότι ο Κωκυτός, στον οποίο απέληγαν τα ύδατα της Στυγός, ενωνόταν με τον Πυριφλεγέθοντα, και έπεφταν μαζί με κρότο στον Αχέροντα.

Ο Δάντης, με την ενσωμάτωση της Κρήτης στη μεγαλειώδη ποιητική σύνθεσή του, όπως πιστεύω ότι καταδείχτηκε, την έκανε οικείο τόπο των συγκαιρινών του, και όχι μόνο.

(Φωτογραφία: Domenico di Michelino, «Η Θεία Κωμωδία φωτίζει τη Φλωρεντία» ή «Η Θεία Κωμωδία του Δάντη Αλιγκιέρι», Τοιχογραφία πάνω σε σχέδιο του Alesso Baldovinetti, 1465, Φλωρεντία, Cattedrale di Santa Maria del Fiore)