Φρανσουά Ραμπελέ: ήταν ένας ελευθεριάζων ουμανιστής, μια πραγματική ενσάρκωση του Γαλατικού χαρακτήρα…
- Γράφει ο Ερανιστής
Ο Φρανσουά Ραμπελέ (François Rabelais, 1483 ή 1494 – 9 Απριλίου 1553), ο ελευθεριάζων ουμανιστής και επικός, ο δημιουργός βιβλίων που περιγράφουν τις περιπέτειες δύο γιγάντων-βασιλιάδων, του Γαργαντούα και του γιου του, Πανταγκριέλ, ήταν στα νιάτα του μοναχός στο Τάγμα των Φραγκισκανών. Αργότερα μεταβλήθηκε πρωτεϊκά σε σοφό και γιατρό.
Πήρε το πτυχίο του το 1530, από τη φημισμένη Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Μονπελιέ, έπειτα από μόλις μερικές εβδομάδες εντατικής φοίτησης και ξεκινά να εργάζεται ως γιατρός στο νοσοκομείο Hôtel-Dieu στη Λυών. Εκεί εκδίδει το 1532, το βιβλίο Πανταγκριέλ (Pantagruel) με το ψευδώνυμο Alcofrybas Nasier και γνωρίζει μεγάλη επιτυχία. Παρά την επιτυχία, το βιβλίο δέχεται σφοδρή κριτική από τους θεολόγους της συντηρητικής Θεολογικής Σχολής της Σορβόννης. Θα ακολουθήσουν άλλα τρία βιβλία που περιγράφουν τις περιπέτειες του Πανταγκρυέλ και του Γαργαντούα. Το Τρίτο Βιβλίο (Tiers Livre) που εκδίδεται το 1546 στο Παρίσι είναι και το πρώτο που φέρει το αληθινό όνομα του Φρανσουά Ραμπελέ, καθώς και τη σφραγίδα του βασιλιά και την άδειά του για την έκδοση. Το Τέταρτο Βιβλίο (Quart Livre) εκδίδεται το 1552, επίσης με βασιλική σφραγίδα, αλλά η κυκλοφορία του διακόπτεται για δεκαπέντε ημέρες, έπειτα από αίτημα της Θεολογικής Σχολής της Σορβόνης.
Σύμφωνα με το Dictionnaire historique του Moréri, όταν πέθανε ήταν 70 ετών[ «La Pléiade – Catalogue – Bibliothèque de la Pléiade – François Rabelais, Œuvres complètes»]. Αυτή η πληροφορία τοποθετεί τη γέννησή του το 1483, στη La Devinière, στη Σινόν, παρότι ένα μεγάλο κομμάτι της ερευνητικής κοινότητας, προτείνει και το 1494 ως πιθανό έτος γέννησής του, έπειτα από προσεχτικές αναγνώσεις του έργου του.
Η ζωή του δεν μας είναι αρκετά γνωστή, πάντως είχε την ευκαιρία πολλές φορές να γνωρίσει την Αναγέννηση στη Ρώμη, που δεν τον ενδιέφερε σαν ένα γνώστη ή εραστή της ομορφιάς, αλλά μονάχα από την επιστημονική της πλευρά. Αυτό δεν σημαίνει πως ήταν άνθρωπος του γραφείου. Κάθε άλλο. Ο Ραμπελέ ήταν άνθρωπος κοινωνικός και του άρεσε η λαϊκή ζωή Ήταν μια πραγματική ενσάρκωση του Γαλατικού χαρακτήρα, που όμοιά της δεν ανέδειξε αργότερα η Γαλλία. Αν κατά την εποχή του Λουδοβίκου ΙΔ΄, όπως και στο Μεσαίωνα, το πνεύμα της Γαλλικής λογοτεχνίας καθορίζεται κυρίως από φραγκικά στοιχεία, αυτό δε σημαίνει ότι το Γαλατικό δεν προβάλλει παράλληλα με το τραχύ και πονηρό του αστείο. Στον Ραμπελέ, αυτός ο Γαλατισμός βρήκε το πρότυπό του. Αυτή η άλλοτε λανθάνουσα και άλλοτε ανοιχτή διαμάχη μεταξύ του φραγκικού και του γαλατικού στοιχείου δεσπόζει στη Γαλλική λογοτεχνία, και είναι η αιτία που μεταβάλλει συνεχώς την αξιολόγηση του Ραμπελέ από τους συμπατριώτες του. Εκείνο που είναι αναμφισβήτητο, είναι η τερατώδης ζωτικότητα αυτού του συγγραφέα. η Σορβόνη που τόσο τη χλεύαζε ο Ρμπλέ, αντιτάχθηκε στη δημοσίευση του “Γαργαντούα και του Πανταγκριέλ”. Ο βασιλιάς Φραγκίσκος Α΄, όμως, κερδισμένος απ’ τα ιδεώδη της Αναγέννησης, επέτρεψε την εκτύπωση.
Προτομή του Ραμπελέ στη Meudon, όπου υπηρέτησε ως γιατρός
Ο Ραμπελέ πέθανε (ίσως) στην Μεντόν το 1553. Κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του είχε γίνει μισο-θρυλική και μισο-ανεκδοτολογική μορφή και υπάρχουν πολλές εκδοχές για τις τελευταίες ώρες του. Μια απ’ αυτές αναφέρει, ότι αυτός ο θεωρούμενος ως άπιστος άνθρωπος είπε, πριν πεθάνει:
“Πάω να βρω το μεγάλο. Ίσως…”
Αν η φράση αυτή είναι ένα εφεύρημα, έστω, είναι καλή, γιατί άρτια εκφράζει τους ενδοιασμούς αυτού του ανενδοίαστου.
Ο “Γαργαντούας και ο Πανταγκριέλ είναι ένα συνονθύλευμα από γεγονότα, παραδοξολογίες, αρχαίες αναμνήσεις, αστεία, σάτιρες και ουτοπίες. Τα δυο τρίτα της έκτασής του είναι λόγοι και αντίλογοι. Από άποψη θέματος είναι μια επεξεργασία των παραδόσεων που αναφέρονται στον δημοφιλή λαϊκό τύπο, τον γίγαντα Γαργαντούα. Γύρω απ’ αυτό το θέμα ο Ραμπελέ πλέκει τα πιο ετερόκλητα στοιχεία για να μας δώσει μια συμβολική απεικόνιση της παιδείας και της μόρφωσης της εποχής του. Ο Πανταγκριέλ, ο γιος του Γαργαντούα, είναι η συμβολική μορφή του “Πανταγκριελισμού” , ενός κράματος τεράστιας φιληδονίας και πνευματικού επικουρισμού. Πολλοί υπαινιγμοί για τα σύγχρονα γεγονότα παρεμβάλλονται στο έργο. Οι σατιρικές συμβολικές μορφές και αλληγορίες, ανήκουν ακόμα στη μεσαιωνική αφηγηματική τεχνική. Το γαλατικό πνεύμα, όμως, που τις στολίζει, ανήκει στην Αναγέννηση. Το βιβλίο είναι δυσανάγνωστο, γιατί οι απρέπειες τω ν σκηνών και των λόγων είναι τόσο πληθωρικές μερικές φορές ώστε κυριολεκτικά μας πλημμυρίζουν. Απ’ όλες αυτές τις γκριμάτσες, όμως, διαφαίνεται μια βαθιά σοβαρότητα που όχι μονάχα ξέρει ν’ ατενίζει από κάποιαν απόσταση τα επίκαιρα, αλλά και διακρίνει τις βαθύτερες πολώσεις της ζωής. Τα άσεμνα και τα θεσπέσια γειτονεύουν σ’ αυτό το έργο. Ο συγγραφέας τους όμως δεν τα παίρνει ποτέ τραγικά, γιατί πιστεύει στο δικαίωμα του ανθρώπου να γελάει, θεωρώντας το, μάλιστα, ενσάρκωση του δαιμονικά ιλαρού, του ειδωλολατρικο-θεϊκού, γέλιου. Η αχαλίνωτη εισβολή διονυσιακών στοιχείων, στη Δυτική αναγέννηση εκφράζεται στον Ραμπελέ όσο ίσως σε κανέναν άλλον συγγραφέα της εποχής του. Κι όμως, αυτό το πνευματικό μνημείο ανήκει εν μέρει τουλάχιστον στον όψιμο γοτθικό Μεσαίωνα. Σ’ αυτόν οφείλει τον αδέξιο υλισμό του, την έλλειψη ενιαίας σύλληψης και τη μοναστική του καχυποψία απέναντι στις γυναίκες.
Ο Ραμπελέ έγραφε το όνειρό του για το κοινόβιο του αββαείου της Θελέμης, όπου όλα γίνονταν αντίστροφα απ’ ό,τι σ’ ένα πραγματικό μοναστήρι. Παρ’ όλ’ αυτά, όμως, και παρά την πρόσοψη σε ρυθμό Αναγέννησης, το ερημητήριό του παραμένει μοναστήρι.
François Rabelais by Eugene Delacroix
Αν και ο Ραμπελέ πλούτισε τη γλώσσα του λαού του με πολλές εκατοντάδες λέξεων, η μεταγενέστερη εποχή τον αποκήρυξε. Ο Λα Μπριγιέρ έγραφε γι’ αυτόν: “Ο Ραμπελέ είναι ακατανόητος. Ό,τι κι αν πεις ο σκοπός του είναι ανεξήγητος.Το έργο του είναι μια χίμαιρα, σαν μια ωραία γυναίκα με πόδια και ουρά φιδιού ή κάποιου άλλου σιχαμερού ζώου. Ένα φριχτό συνονθύλευμα από λεπτή ηθικολογία και βρώμικη προστυχιά”. Αυτή είναι η κρίση ενός φράγκου Γάλλου. Ο γαλάτης Γάλλος όμως αγαπά τον δημιουργό του Γαργαντούα για το γέλιο του, όπως λέει κι ο Ρενάν: “Η παλαιά γαλατική ιλαρότητα είναι ίσως η βαθύτερη απ’ όλες τις φιλοσοφίες”.
Συγγραφείς όπως ο Μπαλζάκ κι ο Φλομπέρ θαύμαζαν τη γλωσσική δεξιοτεχνία του Ραμπελέ, στην πληθωρικότητα της οποίας δεν παραγνώρισαν μια στενή οικείωση με τη γλώσσα του Κικέρωνα.
Ο Ραμπελέ αντιπροσωπεύει τη μια πλευρά της Γαλλικής προ-αναγέννησης, την λαϊκή, αν και καλλιεργημένη. Η άλλη, η αριστοκρατική, αντιπροσωπεύεται από δυο ονόματα: τη Μαργαρίτα της Ναβάρας (1492-1549), την αδελφή του Φραγκίσκου του Α΄, και τον Κλεμάν Μαρό (1496-1544), τον αυλικό ποιητή του ίδιου Μαικήνα βασιλιά. Και οι δυο τους έχουν εκγαλλίσει, με τον τρόπο τους, τις ιταλικές επιδράσεις. Η Μαργαρίτα, κατ’ απομίμηση του Βοκάκιου, έγραψε το “Επταήμερο”, μια συλλογή από ερωτικές κυρίως ιστορίες, που τις διηγούνται πέντε κυρίες και πέντε κύριοι… (Erwin Laaths, Παγκόσμιος Ιστορία της λογοτεχνίας, μετάφραση Σ. Πρωτοπαπά. Εκδ. Αρσενίδη 1963).
Η επίδραση του λογοτεχνικού έργου του Ραμπελέ
Ο Ραμπελέ θεωρείται από την έρευνα ως ο πρώτος σύγχρονος μυθιστοριογράφος, καθώς τα έργα του ξέφυγαν από την κλασσική μορφή των ιπποτικών ιστοριών ή των διαλόγων και παρουσίασαν νέες αφηγηματικές μεθόδους, ασκώντας ταυτόχρονα κριτική στην έννοια του βιβλίου και στην διαδικασία της αφήγησης μιας ιστορίας. Επηρέασε πολλά έργα του 16ου αιώνα, ανάμεσα στα οποία αυτό του φιλοσόφου Μισέλ ντε Μοντέν, του Γάλλου προτεστάντη ποιητή Agrippa d’Aubigné και του Άγγλου δραματουργού Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Το έργο του Λόρενς Στερν είναι επίσης βαθιά επηρεασμένο από τις περιπέτειες του Γαργαντούα και του Πανταγκρυέλ, τόσο σε αφηγηματικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο μορφής.
Ο γαλλικός κλασικισμός αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό το έργο του “μεθύστακα” Ραμπελέ, ενώ ο 19ος αιώνας εμφανίζεται πιο λυρικός, με το Φρανσουά-Ρενέ ντε Σατομπριάν να υποστηρίζει ότι ο Ραμπελέ “δημιούργησε τα γαλλικά γράμματα” και το Βίκτωρ Ουγκώ να του πλέκει το εγκώμιο. Ο Γκιστάβ Φλομπέρ επίσης φαίνεται επηρεασμένος από τις περιπέτειες του Γαργαντούα και του Πανταγκριέλ. Τον 20ό αιώνα το ενδιαφέρον τόσο της λογοτεχνίας όσο και της έρευνας για το έργο του Ραμπελέ παρουσιάζεται αυξημένο και ο Ραμπελέ μπαίνει στο πάνθεον των Γάλλων συγγραφέων. Το σύνολο των έργων του εκδίδεται από την σειρά Pléiade των εκδόσεων Gallimard ενώ πολλά έργα της θεωρίας της λογοτεχνίας, όπως αυτό του Μιχαήλ Μπαχτίν, είναι επηρεασμένα από το καρναβαλικό του σύμπαν.
Τον 21ο αιώνα ως στιγμής στην έρευνα φαίνεται να ισχύει αυτό που έγραψε ο Σάμιουελ Τέιλορ Κόλεριτζ: «Τοποθετώ το Ραμπελέ μαζί με τα πνεύματα που δημιούργησαν τον κόσμο: το Σαίξπηρ, το Δάντη, το Θερβάντες», με το έργο του Ραμπελέ να κατέχει σημαντική θέση στην έρευνα στη γαλλική και παγκόσμια λογοτεχνία. (el.wikipedia.org)
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΚΙ ΕΔΩ:
ΠΗΓΗ TIMESNEWS
